H3 - Bouwsector

Het zijn onzekere tijden. Geopolitieke spanningen, conflicten en handelsverdragen trekken hun wissel op de mondiale economie. Ook in Nederland heerst onzekerheid. Dit komt vooral door de politiek, met een dubbel-demissionair kabinet, verkiezingen eind oktober en – wie weet pas wanneer- een nieuw kabinet.

De bouwsector staat bekend als ‘laat-cyclisch’, en is dus niet de eerste sector die de onzekerheden voelt. Toch bestaat het onzekere beeld al langer en raakt het inmiddels ook de bouw. Dit komt door onder meer stikstof, de Kaderrichtlijn Water (KRW), de instroom van personeel, de beschikbaarheid van grondstoffen als zand en grind en (handhaving op) schijnzelfstandigheid.

Toch is het onderliggende perspectief voor de bouwsector goed. Er is een grote uitbreidings-, vervangings- en verduurzamingsvraag, zowel van gebouwen (waaronder heel veel woningen) als infrastructuur, energiesystemen en waterberging. Bedrijven in de bouw voeren dit uit. ​De bouw levert een grote bijdrage aan de Nederlandse economie. Het is goed voor ongeveer 10% van het bruto binnenlands product (bbp) en er werken een kleine 700.000 mensen in de sector.

Verduurzaming is noodzakelijk

Dat we moeten verduurzamen is bekend. Om aan de gestelde doelen van Parijs te komen én om de planeet ook voor toekomstige generaties bewoonbaar te houden, moeten we minder schadelijke stoffen uitstoten en zuiniger met energie en materialen omgaan. We zien al jaren dat het beeld van de bouwsector verschuift. Van vervuilende ruimtevretende machine, naar katalysator van een systeemverandering richting een duurzame, schone en veilig gebouwde omgeving. 

Aan de ene kant heeft een bouwproject bijna altijd een ‘footprint’. Door te bouwen voor wonen, industrie en/of mobiliteit worden materialen gebruikt en vinden emissies plaats. Maar door bewuster te bouwen, bijvoorbeeld door de inzet van emissieloos materieel, kan uitstoot van CO2 en stikstof worden verminderd. Sterker nog; bouwprojecten kunnen zelfs milieuverbeterend zijn als je kijkt naar bijvoorbeeld CO2-opslag in biobased-bouwmaterialen. En om Nederland klimaatadaptief in te richten zijn bouwactiviteiten zelfs onmisbaar. Denk aan het realiseren van natuurcompensatie, of het bieden van ruimte voor rivieren.

Verduurzaming is voor de bouwsector zowel een kans als een uitdaging. Veel gebouwen en infrastructuren moeten worden verduurzaamd zodat de gebouwde omgeving klaar is voor de toekomst en geen negatieve footprint heeft. Dat levert werk op en biedt kansen voor de sector. Maar het zal ook op een manier moeten worden uitgevoerd die op zichzelf duurzaam is en ecologische waarden niet verder verslechtert.

Vier fundamentele ontwikkelingen en transities 

Ondernemen is vooruitkijken. Je wilt niet alleen klaar zijn voor de toekomst, maar er ook slim op inspelen en er je voordeel mee doen. Dat vereist aanpassingsvermogen, want wie weet hoe de toekomst eruitziet? Wij kunnen ook niet in een glazen bol kijken, maar schetsen hieronder wel vier fundamentele ontwikkelingen en transities die de komende jaren veel invloed hebben op de bouwsector.

Sommigen zien de bouwsector nog als vervuilende ruimtegebruiker, maar het is ook een katalysator voor een schone, duurzame en klimaatadaptief gebouwde omgeving. De beschikbare ruimte in Nederland is beperkt en staat onder druk. Dit komt door bevolkingsgroei, migratie en maatschappelijke behoeften als huisvesting, infrastructuur, voedselproductie en recreatie. Al deze functies vragen om ruimte, terwijl de aandacht en ruimte voor natuur, milieu en waterkwaliteit juist toeneemt.

Ruimte: balans tussen natuur en bouw

Het belang van natuurbescherming en biodiversiteit is de afgelopen decennia sterk gegroeid. Dit zien we terug in wet- en regelgeving, zoals de Omgevingswet en de Wet natuurbescherming. De recente uitspraak van de Raad van State over intern salderen van stikstof onderstreept dat nieuwbouw niet meer vanzelfsprekend voorrang krijgt.

Waar kunnen we nog bouwen? Op die vraag lopen de antwoorden uiteen. De klassieke tegenstelling tussen ‘binnenstedelijk’ en ‘bouwen in de wei’ is verrijkt met nieuwe ideeën. Denk aan ‘elk dorp een straatje erbij’, het ontwikkelen van geheel nieuwe steden en het benutten van bijzondere locaties als vliegvelden, natuurgebieden of de locatie van de huidige hoogovens. Waar we ook bouwen, het moet klimaatadaptief en zonder structureel natte voeten. Het principe van ‘bodem- en watersturend’ moet leidend zijn in de locatiekeuze.

Rabobank pleit ervoor dat de overheid letterlijk en figuurlijk meer ruimte biedt aan nieuwbouw. Maar dan wel met focus op het beter benutten van bestaande voorraad en locaties. Denk aan inbreiding, optoppen, functiemenging, splitsen en delen. Nederland zal verder verdichten, waarbij juist in dichtbebouwde omgevingen ook ‘groen en blauw’ nodig zijn voor een gezond leefklimaat, bijvoorbeeld om stedelijke hitte-eilanden te voorkomen.

Milieu: elektrificatie van het materieel

De grootste uitstoot in de gebouwde omgeving ontstaat door de productie van bouwmaterialen, verkeersbewegingen en energieverbruik tijdens de exploitatie van gebouwen. Bij de fysieke bouw is de stikstofuitstoot relatief beperkt, maar ook hier ligt een opgave voor ondernemers om hun CO2- en stikstofvoetafdruk te verlagen. Steeds meer opdrachtgevers, waaronder (semi)overheden, vragen om emissieloze uitvoering.

De transitie naar elektrisch en waterstof-aangedreven materieel (van vrachtwagens tot graafmachines) kost veel geld. Dat maakt leasen vaak een aantrekkelijk alternatief. Maar deze elektrificatie vereist ook een robuuste laadinfrastructuur, snellere laadsystemen en voldoende opslagcapaciteit.

Water: klimaatadaptieve bouw en lager verbruik

Op langere termijn zijn klimaatadaptieve gebouwen en infrastructuur essentieel om de gevolgen van hevige regenval en langdurige droogte op te vangen. Innovaties als waterdoorlatende bestrating, retentiedaken en geïntegreerde watersystemen helpen om wateroverlast te beperken en water op te slaan voor droge periodes. Dit vraagt om integratie van waterbeheer in ontwerp en uitvoering.

Er zijn nog twee manieren waarop water bouwmogelijkheden beïnvloedt. Ten eerste de waterkwaliteit. Vanaf 1 januari 2027 bepaalt de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) dat bij onvoldoende waterkwaliteit geen grondwerkzaamheden mogen plaatsvinden. In grote delen van Nederland is die kwaliteit nu niet op peil, wat vanaf 2027 grote gevolgen heeft voor de bouwmogelijkheden.

Dan is er het vraagstuk van drinkwatertekorten. Als het verbruik niet fors daalt, kunnen nieuwbouwprojecten mogelijk niet meer worden aangesloten op het waterleidingnet, en dus niet worden opgeleverd. In België is het opvangen van hemelwater al verplicht. In Nederland zijn grijswatersystemen en waterhergebruik nog geen standaard, maar dat zal veranderen.

Door schaarste aan grondstoffen en toenemende milieudruk beweegt de sector naar een circulair en efficiënt gebruik van bouwgrondstoffen- en materialen.

Circulair als norm

Net zoals er de afgelopen 15 jaar grote stappen zijn gezet in CO2- en stikstofreductie en energielabels, wordt ook circulariteit richting 2040 de norm. Overheidsdoelen voor circulair en biobased bouwen zijn er al, en leiden tot bijpassende regelgeving. Ondernemers moeten hierop voorsorteren om aansluiting met de markt niet te missen.

Innovaties omarmen

Circulair bouwen vraagt toepassing van materialen die relatief eenvoudig herbruikbaar zijn. Innovatieve voorbeelden in materiaalgebruik zijn biobased-isolatie, beton met minder cement, kozijnen van tweedehands hout en zand- en grindwinning uit betonpuin. Maar het zit hem ook in de manier van bouwen. Denk aan zo veel mogelijk standaard (design for disassembly) en losmaakbaar bouwen (bouten, moeren, schroeven, houten duvels en geen toxische hulpmiddelen, zoals lijm, kit en pur).

Dit soort innovaties komt meestal van producenten en toeleveranciers. De uitdaging voor bouwondernemers ligt vooral in de acceptatie en implementatie ervan. Wees voorbereid op veranderingen in je toeleveringsnetwerk, verdiep je in nieuwe technieken en leid je personeel hierin op, en zoek betrouwbare leveranciers met de juiste certificaten of keurmerken. 

Paspoorten en marktplaatsen

Digitale tools en platforms stellen ons in staat om de levenscyclus van materialen te volgen en beheren. Dat is onmisbaar in de circulaire transitie. Denk aan BIM-systemen die informatie bevatten over gebruikte materialen. Onlinemarktplaatsen voor gebruikte bouwmaterialen maken het makkelijker om herbruikbare componenten te vinden en aan te bieden. Materiaalpaspoorten, opgeslagen in blockchain-technologie, garanderen de traceerbaarheid van grondstoffen.

Van smart design, digitalisering tot prefab: technologische innovaties drukken een stevige stempel op werken in de bouw.

Opkomst prefab

De definitie van bouwplaats verandert. Bouwplaatsen worden na de fase van fundering en nutsvoorzieningen meer montageplaatsen. Woningen worden steeds vaker in fabrieken gemaakt en ook voor utiliteitsgebouwen en infrawerken groeit het aandeel prefab. De voordelen zijn overtuigend: meer snelheid en veiligheid en minder faalkosten, uitstoot, ongevallen en ziekteverzuim. En minder verkeersbewegingen en overlast voor omwonenden. Qua kwaliteit en uitstraling doet prefab niet onder voor traditioneel op de bouwplaats neergezette gebouwen.

Digitale tools

Digitalisering, data en kunstmatige intelligentie (AI) veranderen de bouw ingrijpend. We kennen al BIM, augmented en virtual reality, drones op de bouwplaats of 3DGPS-machinebesturing bij graafwerkzaamheden. Deze ontwikkelingen zetten in hoog tempo door. De inzet van data en AI versnelt het ontwikkel- en bouwproces aanzienlijk. En robotica nemen bouwlieden steeds meer werk uit handen. Zij kunnen al metselen, frezen, boren, 3D-printen, beton storten, leidingen aanleggen en zelfs inspecties doen. Tegelijkertijd ontstaat er meer behoefte aan installatiespecialisten, bijvoorbeeld voor gebouwbeheersystemen, dataverbindingen en beveiliging (tegen cybercrime).

Netcapaciteit

Elektrificatie van gebouwen leidt tot toenemende druk op het elektriciteitsnet. Er is nu op veel plekken al sprake van netcongestie, dus de behoefte aan slimme netaansluitingen en meer energieopslag is groot. Dit is voor de bouw zowel een kans als een bedreiging. Uitbreiding van stroomnetten betekent werk voor de bouwsector. Maar zolang de netcapaciteit niet wordt uitgebreid, zullen veel bouwprojecten niet doorgaan. Ook is de (uitvoering van de) bouw zelf afhankelijk van stroom en aansluiting.

Consolidatie in de markt

De bouw kent relatief veel kleinere bedrijven. We zien daarin consolidatie optreden. De gemiddelde bedrijfsomvang neemt toe en veel kleinere bedrijven verdwijnen. Dit is deels natuurlijk verloop door vergrijzing, maar komt ook doordat kleinere bedrijven niet meer kunnen voldoen aan alle eisen en benodigde investeringen of specialisaties. Veel grotere bedrijven, al dan niet in samenspel met private equity bedrijven, hanteren juist een ‘buy & build-strategie'. In 2040 telt de sector door fusies en overnames zo’n 25% minder bedrijven.

Krappe arbeidsmarkt

De bouwsector kent al lang een groot personeelstekort, mede door een lage instroom. Prefab en robotisering nemen een deel van het mensenwerk over, maar goed personeel aantrekken én behouden blijft een topprioriteit. Daarvoor heb je allerlei mogelijkheden. Zo kun je stagairs snel een baan aanbieden en door een buddy laten begeleiden, mensen ruim baan geven in hun ontwikkeling, gezelligheid en ontspanning faciliteren, aandacht hebben voor de persoonlijke situatie van mensen en flexibel meebewegen met wensen van nieuwe generaties.

Specialist of generalist

Steeds meer bouwbedrijven moeten richting 2040 kiezen of ze als generalist of als specialist willen opereren. Generalisten zijn gespreid over de markt en daardoor minder kwetsbaar voor schommelingen in deelmarkten. Maar ze moeten ook groter zijn om in de gekozen deelmarkten volwaardig te kunnen concurreren. Rabobank verwacht dat het aantal generalisten afneemt. Veel kansen liggen er voor gespecialiseerde ketenpartners, zoals installateurs en vastgoedonderhouders. Specialist of generalist: ketensamenwerking is cruciaal. Zet in op een langjarige samenwerking, goede afspraken en een snelle betaling.

Wat doet Rabobank?

Rabobank erkent de grote rol die de bouwsector speelt in de transitie naar een duurzame, schone en klimaatadaptieve samenleving. We zijn voortdurend in gesprek met diverse overheids- en brancheorganisaties over de uitdagingen en ontwikkelingen voor ondernemers in deze sector.

We hebben een diepgaande kennis van jouw sector en markt, met gespecialiseerde Bouw & Vastgoed-teams in zowel research en publicaties als in de klantbediening. We zijn meer dan alleen een financiële dienstverlener en willen nadrukkelijk ook een maatschappelijke rol vervullen als partner van een toekomstgerichte bouwsector. We ondersteunen jou hierin door:

• Een financieringsbeleid dat aansluit op ontwikkelingen in de markt. Samen met de andere banken hebben we een Circular Risk Scorecard opgesteld, die rekening houdt met circulaire thema’s in de risicomodellen en beoordelingsmethoden.
• Innovatie en verduurzaming te stimuleren. Onze Circulaire Economie Desk heeft kennis van de circulaire (bouw)economie en specifieke leningen, zoals de Rabo Groenlening en Rabo Impactlening. Gespecialiseerde bankiers in ons Startup en Scale-up Team begeleiden nieuwe en jonge bedrijven. Voor grotere klanten met ESG-rapportageverplichtingen staat ons Future Fit team ter beschikking. Onze subsidiedesk biedt ondersteuning bij financiering & overheidsregelingen.
• Kennis en netwerken te delen. We bieden advies en hulp via online tools, webinars, bouwupdates, podcasts en netwerkbijeenkomsten. Ook stellen we onze uitgebreide netwerken open voor onze klanten. 

Lees meer over de verwachtingen in de deelmarkten:

> Burgerlijke en utiliteitsbouw
> Grond-, Weg- en Waterbouw
> Installatiebranche
> Afbouw en ruwbouw