H3 - Bouwsector

De bouwsector draagt veel bij aan de Nederlandse economie. De sector is goed voor ongeveer 10% van het BBP en biedt werk aan zo’n half miljoen mensen. De economie groeide de afgelopen jaren niet hard en er werd minder geïnvesteerd. De bouwsector merkt de gevolgen van die economische stagnatie later dan andere sectoren.

Voor 2024 verwachten we een kleine daling van de toegevoegde waarde van de bouwsector (-3,0%). Dit komt onder andere doordat loonkosten stijgen, terwijl de productie licht daalt. Voor 2025 verwachten we dat prijzen stabiliseren en productie weer toeneemt, onder andere doordat er meer vergunningen verleend worden. De toegevoegde waarde voor de bouw laat dan naar verwachting een kleine stijging zien (+1,5%).

De basis voor de bouwsector is goed. Onze samenleving staat voor een groot aantal uitdagingen met brede maatschappelijk impact. Zoals de energietransitie, grondstoffentransitie, klimaatadaptatie, vergrijzing en de zorg voor betaalbaar wonen. De bouwsector speelt een belangrijke rol in al deze uitdagingen. Denk aan nieuwe huizen bouwen, verduurzamen van bestaande gebouwen en de gebouwde omgeving aanpassen als voorbereiding op extreme weersomstandigheden.

Aan de ene kant verbruikt de sector schaarse materialen en ruimte en vindt bij de bouwproductie CO2-uitstoot plaats. Aan de andere kant kan de bouw ook milieuverbeterend zijn. Bijvoorbeeld door opslag van CO2 in biobased bouwmaterialen. Ook kan juist nieuwbouw een bijdrage leveren aan klimaatadaptieve aanpassingen van de omgeving, zoals meer biodiversiteit, natuurcompensatie en ruimte voor rivieren.

Meer bereiken binnen grenzen

We kunnen niet onbeperkt blijven bouwen. Op steeds meer terreinen lopen we tegen grenzen aan. Het begint met de vraag waar we kunnen bouwen. Er zijn veel meer ruimteclaims (eisen en wensen voor het gebruik van beschikbare grond en ruimte in een bepaald gebied) in Nederland dan dat er bouwlocaties zijn. Als er ergens een bouwlocatie in beeld komt, is de kans op bezwaren vanuit de omgeving of regelgeving groot. Daarnaast wordt steeds duidelijker dat water en natuur voldoende ruimte moeten krijgen. Effecten van klimaatverandering (zoals zeespiegelstijging, wateroverlast, maar ook droogte) moeten worden opgevangen. Ook moet verdere klimaatverandering worden tegengegaan. Als laatste zitten er ook grenzen aan materialen. Veel bouwgrondstoffen zijn schaars. Of ze moeten eerst de halve wereld over om bij ons te komen. Of hun productie gaat samen met te veel negatieve impact op natuur en milieu.

Om bij te dragen aan de klimaatdoelstellingen moet de bouwsector ingrijpend veranderen. Wat we bouwen moet toekomstbestendig zijn. Dat geldt ook voor de manier waarop we bouwen. De sector heeft de afgelopen jaren al grote stappen gezet. Zo is er meer aandacht voor het beperken van uitstoot van CO2 en stikstof tijdens de bouw. Werkmaterieel en transport wordt geleidelijk geëlektrificeerd. We zijn dus minder afhankelijk van fossiele brandstoffen. Ook worden primaire grondstoffen (zoals zand en grind) steeds vaker vervangen door herwonnen (gerecyclede) grondstoffen uit betonpuin. Cement in beton kan vervangen worden door biobased materialen (zoals olifantengras) of geopolymeren (milieuvriendelijke bindmiddelen).

De sector denkt na over toekomstig hergebruik van materialen en losmaakbaarheid van gebouwen. Zo’n omslag kost tijd en vraagt om een aanpassing van systemen en regelgeving en het loslaten van gewoontes. Maar we moeten verder. Als we doorkijken naar 2040, zien we een bouwsector waarin circulariteit de norm is. De uitstoot van CO2 en stikstof is aanzienlijk verminderd, circulaire (biobased en secundaire) materialen zijn ruim beschikbaar én toegepast. Toxische hulpmiddelen worden bijna niet meer toegepast.

Een andere grens die steeds duidelijker in beeld komt, is netcongestie. Ons elektriciteitsnet kan de vraag lang niet altijd verwerken, wat een belemmering is voor nieuwbouwwoningen en bedrijven die stroom vragen of willen terug leveren. Zoiets lijkt ook te gebeuren bij drinkwaterlevering. Er is binnenkort meer vraag naar drinkwater dan bestaande bronnen kunnen leveren. We moeten zoeken naar alternatieve bronnen, maar vooral ook anders (zuiniger) omgaan met stroom en water.

Aanhoudende ‘war on talent’

De sector komt al lang handjes tekort. Dat tekort zal de komende jaren zo blijven, onder andere door vergrijzing. Je kunt dus ook zeggen dat personeel een beperking in de bouw is. In 2022 en 2023 telde de bouwsector meer dan 25.000 vacatures, maar de sterke stijging in het aantal vacatures lijkt voorbij. Ook voor 2024 verwachten we niet dat het aantal vacatures groeit - zie ook figuur hieronder 'Openstaande vacatures bouwsector'.

Er zijn nu 74 vacatures per 1.000 werknemers, wat meer is dan in elke andere sector in Nederland. Veel bouwbedrijven ervaren een war on talent (de competitie tussen bedrijven om de beste werknemers te krijgen). Zelfs met de flinke loonsverhogingen in 2023 en 2024 is goed personeel aantrekken en behouden een vak apart (zie figuur 'Ontwikkeling CAO-lonen in de bouw'). Personeel uit het buitenland lijkt soms een oplossing, maar dat ligt politiek-maatschappelijk gevoelig. Zeker ook gezien de krapte op de woningmarkt. Het personeelstekort is een belangrijke aanjager voor innovatie in de bouw. Door digitalisatie, robotisering en industrialisatie kan namelijk meer gebouwd worden met minder mensen.

Vanaf 2020 namen bouwkosten snel toe. Veel materialen werden duurder. Dat had onder andere te maken met corona en met de Russische aanval van Oekraïne. Nu zijn veel materiaalkosten weer gedaald, maar tegelijkertijd zijn de lonen gestegen. Dat is fijn voor werknemers, maar de bouwkosten stijgen mee. Daardoor liggen de totale bouwkosten toch nog vrij hoog - zie ook figuur hieronder 'Bouwkosten totaal en per component'.

In 2023 was er elk kwartaal in cijfers van CBS een duidelijke stijging van het aantal faillissementen in de bouw te zien (zie figuur 'Faillissementen in de bouw'). Als oorzaak voor deze stijging werden in de pers vaak de stagnerende nieuwbouw en de stijging van lonen en materiaalkosten genoemd. Maar in de hele economie nam het aantal faillissementen toe, onder andere doordat coronasteun afliep en bedrijven uitgestelde belastingen moeten betalen. In de bouw zijn veel bedrijven actief, en dan vooral kleine bedrijven en zzp’ers. Onze indruk is dat vooral veel zzp’ers en kleine bedrijven ophouden te bestaan, zoals in de zonnepanelenbranche. Veel van het personeel blijft in de sector werken. De toename van het aantal faillissementen in de sector zien wij dus niet als problematisch en zegt niets over de prestaties van de volledige sector. De stijging uit 2023 zette in de eerste kwartalen van 2024 ook niet voort en lijkt te stabiliseren.

Hoog op politieke agenda

Oud-minister Hugo de Jonge heeft de bouw in zijn regeerperiode stevig op de kaart gezet. De nationale Woon- en Bouwagenda moet de basis vormen voor de bouw van bijna een miljoen huizen of circa 100.000 woningen per jaar tot 2030. Dat is uitgewerkt in regionale woningdeals en verschillende uitvoeringsprogramma’s. Toch blijft de daadwerkelijke nieuwbouwproductie nog ver achter bij de beoogde 100.000 woningen. De afgelopen jaren bleef de teller steken op zo’n 70.000 tot 75.000. Ook het aantal afgegeven bouwvergunningen is de afgelopen jaren gedaald, waardoor ook voor 2024 en 2025 het streefgetal van 100.000 niet gehaald zal worden. Het is wel een positief teken dat er in de eerste helft van 2024 meer vergunningen verleend zijn. Dat kan leiden tot een opleving in de productie vanaf 2026.

Het nieuwe kabinet lijkt deze plannen te omarmen. Ook minister Mona Keijzer geeft aan te willen focussen op uitvoering en woningbouw “topprioriteit te geven”. Het valt te bezien of deze BBB-minister net zo enthousiast is over het langetermijnvisiebeleid dat De Jonge heeft ingezet, zoals het Voorontwerp Nota Ruimte of bodem en water sturend bij nieuwe bouwlocaties. 

Ga verder en lees meer over:

> Burgerlijke en utiliteitsbouw
> Grond-, weg- en waterbouw en infrastructuur
> Installatiebranche

> Afbouw en ruwbouw